(Door Thijs Etty) Er gaat een nieuwe wind waaien over Europa’s landbouwakkers. En het ziet er naar uit dat deze nieuwe wind meer dan ooit tevoren gevuld zal zijn met transgeen stuifmeel en zaden van genetisch gemodificeerde (‘gentech’) planten. Dat is althans de inzet van een strategische koerswijziging in het Europese beleid inzake gentech-gewassen, welke de Europese Commissie komende week in Brussel bekend zal maken.
Uit vertrouwelijke beleidsstukken blijkt dat Barosso met zijn nieuwe kabinet vastberaden is middels een dubbelzinnige deal met de lidstaten de chronische impasse rond toelatingen voor gentech-gewassen voor teelt in de EU te doorbreken. Dit ondanks aanhoudende fundamentele meningsverschillen tussen de lidstaten, en in weerwil van de afkeer van een overgrote meerderheid van EU burgers. Met deze geplande openstelling van Europa’s grenzen en akkers voor gentech-gewassen, lijkt een definitief einde te komen aan de unieke status van de EU als ’s werelds grootste ‘gentech-vrije zone’.
De beleidswijziging wordt formeel gepresenteerd als een handreiking aan gentech-kritische landen als Oostenrijk, Italië, Griekenland en Luxemburg. Zij zouden meer speelruimte krijgen om de teelt van gentech-gewassen op hun grondgebied te verbieden. In ruil voor die ruimere beleidsvrijheid worden de lidstaten geacht niet langer ‘dwars te liggen’ bij de Europese toelatingsprocedures. Tot dusverre een ogenschijnlijk redelijk voorstel, mits in grensregio’s goede afspraken gemaakt worden. Voorstanders als Nederland, Zweden, Tsjechië en Engeland zou het voortaan vrijstaan om gentech-gewassen te gaan verbouwen, terwijl tegenstanders of twijfelaars het recht zouden krijgen om de transgenen te weren. Op het eerste gezicht lijkt deze ‘deal’ een overwinning voor beide zijden. Bijna te mooi om waar te zijn – en dat is het ook. Een kritische analyse van de details van de voorstellen toont aan dat de lidstaten in ruil voor het opheffen van hun protest helemaal geen nieuwe, ruimere juridische grondslag krijgen voor GGO-verboden, zoals wordt gesuggereerd. Integendeel, uit interne stukken van de Commissie blijkt dat achter deze zogenaamde handreiking in feite juist een inperking van nationale autonomie schuilgaat, en een verdere machtsverschuiving richting Brussel.
Concreet bestaat de beleidswijziging waarmee de Commissie de kritische lidstaten uit hun loopgraven tracht te lokken uit twee onderdelen. Allereerst een voorgestelde aanpassing van het wettelijk kader voor EU toelatingen van gentech-gewassen, door toevoeging van een specifieke bepaling over gentech-teelt. De begeleidende ambtelijke stukken suggereren dat er een zogenoemde “op out” clausule geïntroduceerd wordt, waarmee lidstaten het recht zouden krijgen om ondanks EU-wijde toelating van een gentech-gewas zelf te beslissen over de teelt op het eigen grondgebied. Maar de concept-wettekst zelf is beduidend minder toeschietelijk. In plaats van nieuwe zelfbeschikkingsrechten voor lidstaten te creëren, biedt de bepaling (in strategisch juridische formuleringen) weinig meer dan een simpele samenvatting van reeds bestaande mogelijkheden voor de lidstaten om gentech te weren. En deze mogelijkheden zijn en blijven nihil. Nationale verboden mogen niet gegrond zijn op milieu- of gezondheidsoverwegingen en evenmin op coëxistentie, oftewel het voorkomen van uitkruising met bijvoorbeeld biologische gewassen. Wat overblijft, in de meest flexibele interpretatie van de bepaling, zijn ethische of zogenoemde sociaal-economische factoren, of publieke opinie. Dit soort weinig concrete argumenten zijn echter moeilijk juridisch te onderbouwen, en zullen zonder twijfel in de rechtszaal worden aangevochten door biotech-bedrijven, gentech-boeren, internationale handelspartners uit Noord en Zuid-Amerika, en wellicht zelfs door de Commissie zelf. Het Commissie-voorstel in huidige vorm biedt tegen deze rechtsonzekerheid geen enkele bescherming, en verstevigd dan ook niet de huidige zwakke rechtspositie van lidstaten, (biologische) boeren, en consumenten die gentech-gewassen zouden willen weren.
Daarnaast kondigt de Commissie een flexibilisering aan van haar beleid voor ‘coëxistentie’, oftewel het garanderen van gentech-vrije status van biologische en conventionele landbouwproducten. Ondanks het ruime juridisch mandaat dat de lidstaten hiertoe krachtens EU recht genieten, heeft de Commissie de afgelopen jaren ten onrechte getracht deze vrijheid drastisch te begrenzen. Aangezien het hiertoe een wettelijke bevoegdheid ontbeerde, gebruikte de Commissie hiervoor een Aanbeveling aan de lidstaten. Hoewel de Commissie hieraan de uitstraling van wetgeving verbindt, is het in werkelijkheid niet meer dan een vrijblijvende weergave van beleidstandpunten van de Brusselse ambtenaren, waaraan lidstaten geenszins zijn gebonden, maar evenzeer geen rechtsbescherming kunnen ontlenen in rechtszaken door bijvoorbeeld biotech-bedrijven. De huidige flexibilisering van deze Aanbeveling is dus toe te juichen, maar behelst feitelijk niet meer dan een erkenning van de status quo, en van het eerdere ongelijk, zonder de rechtspositie van gentech-tegenstanders te versterken.
Het heeft er dus alle schijn van dat wat de Commissie de komende week met veel omhaal aan de lidstaten zal aanbieden niet meer is dan een uiterst verlokkelijk verpakte sigaar uit eigen doos, in ruil voor het democratische recht om te stemmen tegen toelatingen van nieuwe gentech-gewassen. Het is nog maar de vraag in hoeverre de lidstaten werkelijk hun stemgedrag zullen aanpassen, en hoe lang het zal duren voordat de dubbelzinnigheid van de voorstellen zal doordringen. Hoe dan ook heeft Commissie in de tussentijd met succes cruciale politieke ruimte voor zichzelf gecreëerd om toelatingen voor transgene gewassen door te drukken. Hoewel de Commissie structureel gentech-voedsel, veevoeder en non-food producten voor import toestaat, heeft zij bij de toelating van gentech-gewassen voor teelt in Europa tot op heden nog enige terughoudendheid betracht. Dit was mede vanwege haar belofte uit 1999 om niet tegen de wens van een grote groep lidstaten in te gaan, maar vooral omdat juist de teelt en milieu-introductie van gentech-gewassen de meeste politieke en publieke weerstand oproept. Maar onder het mom van deze knieval richting lidstaten, door de zogenaamde ‘renationalisatie’ van gentech-teelt beslissingen, zal de Commissie niet langer schromen om de lange wachtrij aan nieuwe gentech-gewassen weg te gaan werken door toelatingen stelselmatig zelf door te drukken. De komende maanden al zullen naar verwachting minstens vier transgene maïsgewassen en een sojaboon tot de EU worden toelaten tot Europese akkers, en vele zullen volgen.
De recente goedkeuring van de Amflora gentech-aardappel was een onmiskenbaar eerste signaal van de boodschap van Barosso’s nieuwe Commissieploeg: na twaalf jaar gentech-moratorium waait er nu een nieuwe wind door Europa, en deze nieuwe wind moet en zal de blokkades tegen gentechnologie definitief omver blazen!
Thijs Etty is jurist en als universitair docent en onderzoeker verbonden aan Instituut voor Milieuvraagstukken (IVM) en de afdeling Transnational Legal Studies (TLS) van de Vrije Universiteit Amsterdam. Een geredigeerde versie van dit opiniestuk werd onder de titel 'Brussel baant listig de weg voor de gentechnologie' gepubliceerd in De Volkskrant op 13 juli 2010.
Tevens verschenen er over dit onderwerp publicaties met Thijs Etty in NRC Handelsblad (15 juli 2010) en het Agrarisch Dagblad (op 10 juli 2010).