X Octrooi
Octrooi in VS en EU
Percy Schmeiser
Biopiraterij
Octrooien op DNA
Monopolisering van de zaadhandel
Kwekersrecht en politieke ontwikkelingen
De ontwikkelingen binnen de gentechnologie hebben geleid tot een nieuw fenomeen: het octrooieren (patenteren) van levende organismen, stukken DNA, cellen, bloed en lichaamsdelen. Octrooien worden verkregen op uitvindingen en tot voor de komst van gentechnologie was het duidelijk dat levende organismen (of onderdelen daarvan) geen menselijke uitvinding zijn. Door het genetisch manipuleren konden wetenschappers en bedrijven echter beweren dat het gemanipuleerde organisme een uitvinding was en dus octrooieerbaar. Toen dat geaccepteerd was, volgde ook de opvatting dat planten en dieren die niet door GM maar langs klassieke weg veredeld zijn, geoctrooieerd mogen worden. Bedrijven octrooieren daardoor nu allerlei planten en dieren die een rol spelen in de voedselproductie.
Een octrooi geeft eigendomsrecht en daarmee de macht om te bepalen wie er gebruik van mag maken en tegen welke prijs. Enkele grote bedrijven beginnen daardoor de zaadhandel te domineren. Dit is wellicht de ernstigste consequentie van gentechlandbouw die zich nu al realiseert: de invloed van multinationale ondernemingen op de wereldwijde voedselproductie neemt snel toe. Intussen zijn zowel in Nederland als in de EU politieke ontwikkelingen aan de gang die hierop grote invloed kunnen hebben.
Octrooi in VS en EU
Het eerste octrooi op een levend organisme werd in 1980 gegeven in de VS. Het betrof een gemanipuleerde bacterie. Later werd dit gevolgd door octrooien op gemanipuleerde planten en dieren. In de EU heeft er 10 jaar lang een debat plaatsgehad tussen de Europese Commissie en het Europees Parlement over het al dan niet mogelijk maken van octrooien op levende organismen. In 1995 verwierp het Europees Parlement een voorstel van de commissie en dat was een unicum. De gentechindustrie begon daarna een enorme lobby op het parlement en in 1998 werd een nieuw voorstel van de commissie uiteindelijk aangenomen, ondanks veel protest van tal van maatschappelijke organisaties. Door een handige formulering werd het ook mogelijk gemaakt stukken DNA te octrooieren en om ook niet-gemanipuleerde organismen te octrooieren.
top
Percy Schmeiser
Octrooien op levende organismen en/of DNA leiden tot diverse problemen.
Zo werd in Canada de boer Percy Schmeiser door het bedrijf Monsanto voor de rechter gedaagd (1998). Monsanto verkoopt gemanipuleerd koolzaad en heeft dit geoctrooieerd. Het bedrijf beschuldigde Schmeiser ervan zonder toestemming gebruik te maken van dit gemanipuleerde koolzaad. Schmeiser stelde dat hij nooit zaden van Monsanto had gekocht of erom had gevraagd maar dat de gemanipuleerde zaden van het land van de buren waren komen overwaaien. Zijn zelf gekweekte koolzaadvariëteiten gingen daardoor verloren. Hij was dus eerder slachtoffer van besmetting en beriep zich op de traditie dat boeren zaden mogen bewaren en hergebruiken.
Toch bevond de rechter hem schuldig aan het schenden van het patent van Monsanto; in hoger beroep (2004) werd dit oordeel gehandhaafd, maar werd hem wel de hoge boete daarvoor kwijtgescholden, omdat hij geen winst op het gentechkoolzaad gemaakt had. Wel moest hij zijn hele oogst aan Monsanto afstaan. Zijn volgende oogst werd echter weer vanzelf besmet met gentechkoolzaad. Nu daagde Schmeiser Monsanto voor de rechter wegens deze besmetting. In deze nieuwe zaak schikte Monsanto, door te betalen voor het verwijderen van het gentechkoolzaad van Schmeiser's akkers (2008). Hierbij werd ook overeengekomen dat Monsanto opnieuw vervolgd kan worden als er weer besmetting optreedt. Dit neemt niet weg dat gentechkoolzaad in Canada inmiddels zo breed verspreid is, dat de teelt van gentechvrij koolzaad in dat land onmogelijk is geworden. Zie: Percy Schmeiser
Biopiraterij
Een ander schrijnend probleem met octrooien op levende organismen is het verschijnsel dat biopiraterij wordt genoemd. Veel westerse onderzoekers en bedrijven verzamelen levende (niet genetisch gemanipuleerde) organismen in ontwikkelingslanden en vragen daar vervolgens in het westen een octrooi op aan. Dat kan van alles zijn, nuttige micro-organismen, planten, kruiden, bomen en dieren. Een dergelijk octrooi kan grote negatieve consequenties hebben voor de mensen in ontwikkelingslanden die met dat bepaalde product werken. Zo zagen boeren uit de Andes dat Amerikaanse onderzoekers een patent namen op een bonensoort die zij verbouwden en naar de VS exporteerden. Door het octrooi konden de onderzoekers die export verbieden. Na veel druk en protest lieten de onderzoekers het octrooi vallen. Er zijn inmiddels al talrijke gevallen van biopiraterij bekend en het is vaak heel lastig voor ontwikkelingslanden om deze octrooien aan te vechten, hoewel het soms met succes gebeurt.
top
Octrooien op DNA
Uiteraard is DNA ook geen menselijke uitvinding maar door een handige formulering (EU en VS) in de wetgeving is het toch mogelijk om octrooi te krijgen op stukken DNA. Zo heeft het bedrijf Myriad Genetics een octrooi op 2 genen die in verband worden gebracht met het ontstaan op borstkanker. Door dit octrooi kan Myriad Genetics nu eisen dat hun test gebruikt moet worden bij borstkankeronderzoek. Daarmee lopen de kosten voor medische onderzoekers flink op.
Monopolisering van de zaadhandel
Gentechzaadbedrijven hebben tal van octrooien op stukken DNA van allerlei soorten planten en met name de belangrijkste voedselgewassen zoals rijst, maïs, aardappel en tarwe. Deze octrooien omvatten niet alleen het DNA, maar ook de gewassen die dat DNA bevatten. Daarbij komen twee nieuwe ontwikkelingen. Ten eerste vindt een enorme concentratie plaats in de zaadindustrie: de grootste zaadbedrijven (de GM-bedrijven) kopen overal kleinere zaadbedrijven op. Inmiddels bezitten tien bedrijven twee derde van de wereldhandel in commerciële zaden. Ten tweede hebben enkele bedrijven inmiddels ook octrooi verkregen op een aantal gewone, niet genetisch gemanipuleerde gewassen, dat wil zeggen op variëteiten die door conventionele veredeling verkregen zijn. Zo bezit het Britse Plant Bioscience een octrooi op een broccoli-variëteit en de Nederlandse bedrijven Rijk Zwaan en Enza Zaden elk een octrooi op een verschillende sla-variëteit. Hetzelfde gebeurt bij dieren: het Canadese Seabright heeft een octrooi op een genetisch gemanipuleerde zalm, maar Monsanto bezit een aantal octrooien op ongemanipuleerde varkens met bepaalde kwaliteiten.
Deze ontwikkelingen zorgen er samen voor dat de grote zaadbedrijven een steeds grotere greep op de landbouw krijgen, ten koste van de kleine boeren, zowel in de geïndustrialiseerde landen als in de ontwikkelingslanden. Dit neemt ernstige vormen aan: boeren merken al dat ze steeds minder keuze hebben in het zaad dat ze kopen. Dit betreft zowel hybride gewassen als zaadvaste gewassen (zie voor het onderscheid: "Grote bedrijven"). Ook zaadvaste gewassen worden geoctrooieerd en door de industrie verhandeld. Volgens Percy Schmeiser wordt bijvoorbeeld de biologische landbouw in Amerika bedreigd door deze ontwikkelingen; hij zei in een lezing in Nederland in 2009: “In de VS en Canada koopt Monsanto nu biologische zaadbedrijven op. En vervolgens zorgen ze ervoor dat er geen biologisch zaad meer te koop is. Want biologische boeren vormen concurrentie. Monsanto vernietigt ze of koopt ze uit. De uitkoop van biologische zaadbedrijven is een groot probleem geworden in Canada.” Ook het Nederlandse bedrijf De Ruiter Seeds werd door Monsanto overgenomen en stopte snel daarna met het veredelen van biologisch zaad.
Kwekersrecht en politieke ontwikkelingen
Intussen zijn zowel in de Nederlandse politiek als in de EU-politiek processen aan de gang die hierop grote invloed kunnen hebben. De EU is bezig haar zaadwetgeving, die nogal versnipperd is, te herzien. De grote vraag is daarbij of de nieuwe wetgeving de monopolisering en industrialisatie in de zaadhandel zal stimuleren of juist tegengaan.
Nederland heeft een sterke zaadindustrie, met name in de groentegewassen, de sierteeltgewassen en de aardappel. De gentechreus Monsanto heeft dan ook al drie van de grootste Nederlandse zaadbedrijven overgenomen. De overige Nederlandse zaadbedrijven, verenigd in brancheorganisatie Plantum, pleiten voor voorrang van het zogenaamde kwekersrecht boven het octrooirecht.
Het kwekersrecht, dat naast het octrooirecht bestaat, geeft de kweker van een nieuwe variëteit het exclusieve recht om de zaden te verhandelen en te vermeerderen voor de handel, maar omvat tevens de "kwekersvrijstelling". Deze houdt enerzijds in dat andere boeren die dit gewas telen, het zelf geoogste zaad mogen bewaren en ermee mogen voorttelen om het gewas (niet het zaad) te verkopen; en anderzijds dat andere veredelaars het zaad mogen gebruiken om weer nieuwe variëteiten te ontwikkelen. De octrooien op planten staan dit niet toe en zijn dus in strijd met het kwekersrecht. Plantum wil dan ook een kwekersvrijstelling binnen het octrooirecht. Monsanto, Syngenta en Croplife (de vereniging van multinationale zaadbedrijven) hebben in brieven aan de Nederlandse regering geprotesteerd tegen Plantums voorstel.
Documenten die hierop betrekking hebben:
- "Veredelde zaken", Centrum voor Genetische Bronnen Nederland (Wageningen UR), 2009 (2,13 MB) Rapport in opdracht van Ministerie van Landbouw over de toekomst van de plantenveredeling in het licht van octrooirecht en kwekersrecht.
- Visualizing Consolidation in the Global Seed Industry: 1996–2008, Philip Howard, 2009 (933 kB)
Wetenschappelijk artikel met overzicht van fusies in de wereldzaadindustrie van 1996 tot 2008.
- Toekomst zaaien – diversiteit oogsten, Saatgutkampagne, 2010 (16,7 kB)
Campagne / petitie voor toegang tot zaadgoed en behoud van traditionele landbouwgewassen.
- No patents on seeds, Greenpeace / Misereor / Swissaid / Berne Declaration / Kein Patent auf Leben / Utviklingsfondet, 2007 (9,6 kB)
NGO-coalitie die campagne voert tegen patenten op levende organismen of delen daarvan.
- Wie wind zaait, zal storm oogsten, A SEED Europe, 2010 (1,10 MB)
Brochure over de monopolisering van zaaizaad.
- Gene Giants Stockpile Patents on "Climate-ready" Crops in Bid to become "Biomassters", ETC Group, 2010 (1,09 MB)
Rapport: tussen 2008 en 2010 hebben zes gentechbedrijven honderden patenten genomen op genen die gentechgewassen bestand zouden maken tegen klimaatverandering. Met steun van de VS, Groot-Brittannië en bekende filantropen als Bill Gates en Howard Buffett willen ze de genen vrij van royalties aan kleine boeren in arme landen geven, mits deze landen gentechpatenten en gentechlandbouw niet tegenhouden met hun wetgeving. Het rapport gaat ook in op de gevolgen hiervan voor de biodiversiteit en voor de voedselsoevereiniteit van de hele wereld.
- 'Pesticiden zijn modern wapentuig', M. van Dinther, 2010 (1,12 MB)
Vraaggesprek met de Indiase natuurkundige en milieuactiviste Vandana Shiva.
